Cách xưng hô

Vấn đề này thuộc lĩnh vực ngôn ngữ học, giáo dục học, nhưng dính dáng nhiều đến phong tục cổ truyền. Mới nghe tưởng đơn giản quá, đứa bé lên ba cũng biết. Quả vậy, trẻ con vừa học nói đã được cha mẹ, anh chị bày cho cách xưng hô, thế nhưng đến lớn đến già vẫn còn sai sót. Nhiều khi chỉ vì một sai sót nhỏ trong các xưng hô mà gây nên thành kiến nặng nề.  Cách xưng hô của người Việt Nam vô cùng phong phú và khá rạch ròi, chỉ nghe cách xưng hô người ta biết ngay mối quan hệ giữa hai người đang đối thoại.
Các thế hệ sống chung dưới một mái nhà với các mối quan hệ như: ông bà - cha mẹ ; ông bà - cháu; cha mẹ - con cái; anh chị em với nhau... với cách xưng hô tương ứng đã tạo nên một lối hành xử bất thành văn nhưng được đảm bảo thực hiện bằng bổn phận và trách nhiệm. Đây được xem là “luật pháp” của gia đình mà ta thường gọi là gia pháp, gia phong hay gia giáo.
Ví dụ: "Bố mẹ cháu bảo cháu đưa ba cháu sang thăm hai cụ". Câu này nếu dịch từ đối ra tiếng nước ngoài thì như sau: "Chúng nó bảo tao đưa nó sang gặp chúng mày". Những đứa trẻ sanh trưởng ở nước ngoài thường bị ảnh hưởng bởi những cách xưng hô trong môi trường chúng nó sanh sống.
Thuần tuý quan hệ xã hội, không có quan hệ họ hàng nhưng theo phép xã giao "trưởng nhất tuế vi huynh, trưởng thập tuế vi phụ" (hơn một tuổi làm anh, hơn mười tuổi làm cha), tức là tôn lên ngang bằng với cha mà gọi chú, bác. Đây là phép tôn xưng. Ngoài xã hội dựa theo tuổi tác và chức vụ địa vị, trong gia tộc dựa theo thế thứ, nhưng khi giao thiệp với từng cá nhân cụ thể lại phải kết hợp theo cách xưng hô ngoài xã hội theo quan hệ tuổi tác.
Bề ngoài những câu xưng hô thiếu tế nhị trong giao tiếp, xưng hô trong gia đình, được tưởng như vô hại nhưng có thể sẽ trở thành một tiền lệ gây tác hại không nhỏ trong đời sống gia đình xã hội, nhất là thế hệ trẻ sau này. Những từ xưng hô như cha, mẹ hay vợ, chồng là thiêng liêng không thể xưng hô bừa bãi hay mang ra đùa giỡn một cách quá trớn... Trong cách xưng ho trong gia đình, nên tránh dùng những từ “mày, tao; đồ này, đồ nọ...”, những ngôn từ đó đã làm cho những đứa trẻ khi ra ngoài xã hội sẽ bị ảnh hưởng, và nhiều khi trở nên thô lỗ, cục cằn và thiếu tính mềm mỏng.

Qua cách xưng hô trong gia đình, chúng ta có thể đánh giá một gia đình có nề nếp, gia phong hay một con người có văn hoá khi ra ngoài xã hội, làm tốt từ những việc tưởng như nhỏ đó cũng sẽ góp phần xây dựng một đời sống văn hoá mới trong gia đình và cộng đồng xã hội. Chính vì vậy việc dạy bảo con cái biết lễ phép, kính trọng, tuân thủ các chuẩn mực xã hội là một trong những việc rất quan trọng và là bổn phận cúa tất cả gia đình Việt Nam.
  
Cách dùng từ để xưng hô của ta còn tuỳ thuộc vào mức độ thân sơ giữa người nói và người nghe. Ví dụ, thật thân tình bạn bè gọi nhau bằng mày tao, hắn thì quí; gọi nhau bằng thưa quí anh hoặc bằng ông thì coi như giễu cợt kích bác nhau. Ngược lại, mới quen biết sơ sơ mà mày tao thì coi như bất lịch sự, đôi khi nghe bực mình bỏ đi không thèm trả lời. Cụ già và Lão già đồng nghĩa nhưng khi nói "Tôi hỏi cụ già" thì rất khác "Tôi hỏi lão già". Cũng có trường hợp "lão" chưa hẳn đã già, mà là cách gọi thân mật. Nếu có quan hệ huyết thống thì gọi theo quan hệ thân thuộc gắn bó tình thân thiết hơn; mặc dầu ít tuổi hơn mình nhưng ngang hàng cha mẹ mình thì gọi bằng chú, bác, cô, dì theo đúng vai vế trong họ. Ngược lại để thân mật hay vì người xưng con ít tuổi, có nhiều khi nên hạ xuống một bậc mà gọi bằng anh hay chú để thêm phần thân mật.

Nếu có quan hệ họ nội, họ ngoại thì gọi theo quan hệ thân thuộc gắn bó tình thân thiết hơn; mặc dầu ít tuổi hơn mình nhưng ngang hàng cha mẹ mình thì gọi bằng chú, bác, cô, dì theo đúng vai vế trong họ. Ngược lại, đối với người đã lớn tuổi mặc dầu là bậc cháu nhưng để cho khỏi "chướng" nên gọi bằng anh, ông, bác ông... Coi như gọi thay con, cháu mình, như vậy thanh nhã và lịch sự hơn.